Katedra św. Zofii w Żytomierzu od niemal trzech stuleci jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta i ważnym świadectwem wielowiekowej obecności Kościoła rzymskokatolickiego oraz polskiego dziedzictwa na Żytomierszczyźnie. W 2026 roku mija 280 lat od zakończenia budowy murowanej świątyni, której dzieje są nierozerwalnie związane z historią Żytomierza i miejscowej społeczności polskiej.
Jubileusz 280-lecia stał się okazją do przypomnienia historii tego wyjątkowego miejsca. 15 września 2026 roku w Gnatyuk Art Center przy ul. Wielkiej Berdyczowskiej 20 odbył się wieczór krajoznawczy poświęcony katedrze św. Zofii. Spotkanie zostało zorganizowane z inicjatywy Żytomierskiego Stowarzyszenia Kolekcjonerów i Krajoznawców, przy udziale Żytomierskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego oraz licznego grona mieszkańców i miłośników historii miasta.
Katedra w sercu Żytomierza
Świątynia św. Zofii stoi przy Placu Zamkowym, w samym centrum Żytomierza. Jej historia sięga znacznie dalej niż 280 lat – katolickie świątynie w tym miejscu znane są już ze źródeł z XVI wieku, a obecna murowana budowla jest rezultatem kolejnych etapów budowy, przebudowy i odbudowy.
Dzieje katedry przypominają o wielokulturowym charakterze Żytomierza i o ważnym miejscu, jakie przez wieki zajmowała w nim społeczność polska. Dla kolejnych pokoleń Polaków świątynia była nie tylko miejscem modlitwy, ale również przestrzenią życia wspólnotowego, spotkania i przekazywania tradycji.
Dlatego jubileusz katedry jest ważny także dla współczesnych Polaków Żytomierszczyzny, która od pokoleń troszczy się o zachowanie pamięci o polskiej historii i kulturze regionu.
Historia zapisana w murach
Podczas spotkania historię świątyni przedstawił Ołeksandr Tarabukin, starszy pracownik naukowy Działu Badań Żytomierskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego. Na podstawie źródeł archiwalnych, literatury historycznej i materiałów kartograficznych przybliżył kolejne etapy rozwoju kościoła oraz jego otoczenia.
Historia katolickiej obecności w Żytomierzu sięga XV wieku. W 1575 roku źródła wspominają o drewnianym kościele parafialnym znajdującym się w miejscu dzisiejszej katedry.
W 1724 roku biskup kijowski i czernihowski Jan Samuel Ożga wzniósł w tym miejscu drewniany kościół pw. Najświętszej Maryi Panny. Po renowacji w 1737 roku świątynia została poważnie uszkodzona w wyniku silnego trzęsienia ziemi. Ostatecznie ją rozebrano i rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła.
Budowę zakończono w 1746 roku. Świątynia została wówczas poświęcona pw. Wniebowzięcia Pańskiego.
W 1768 roku kościół ucierpiał w wyniku pożaru. Kolejne remonty i przebudowy trwały przez dziesięciolecia. Ostatecznie prace zakończono w 1805 roku. 30 sierpnia tego roku biskup Kacper Cieciszowski dokonał konsekracji świątyni pod wezwaniem św. Zofii, męczennicy.
Od tego czasu katedra stała się jednym z najważniejszych punktów religijnego i społecznego życia Żytomierza.
Pamięć o Polakach i dziedzictwie Żytomierszczyzny
Historia katedry św. Zofii jest częścią większej historii Polaków na Żytomierszczyźnie. Przez stulecia region ten był miejscem, w którym rozwijały się polskie tradycje religijne, rodzinne, edukacyjne i kulturalne.
Kościoły i cmentarze, szkoły, biblioteki, dwory i inne zabytki są materialnym świadectwem tej obecności. Katedra św. Zofii zajmuje wśród nich miejsce szczególne.
Jej mury pamiętają wiele pokoleń mieszkańców Żytomierza. Były świadkami zarówno okresów rozwoju i pomyślności, jak i dramatycznych wydarzeń, które dotknęły miasto oraz jego mieszkańców w XIX i XX wieku.
Dzisiaj świątynia pozostaje ważnym miejscem kultu, a jednocześnie stanowi cenny zabytek, przypominający o historii Żytomierza i jego mieszkańców.
Historia ożywiona przez krajoznawców
Podczas jubileuszowego spotkania swoją wiedzą podzielili się również znani żytomierscy badacze i krajoznawcy – Rusłan Kondratiuk oraz Sergij Sobczuk, którzy przedstawili dodatkowe informacje dotyczące historii kościoła i jego poszczególnych elementów, w tym charakterystycznego zegara.
Dziennikarz i krajoznawca Sergij Bowkun zaprezentował publikacje, dawne schematy i fotografie związane z katedrą. Szczególne zainteresowanie wzbudziły rzadkie materiały filmowe z lat 1920, 1970, 1982–1983 oraz 1990, dzięki którym uczestnicy mogli zobaczyć, jak świątynia wyglądała w różnych okresach XX wieku.
Takie spotkania pokazują, jak ważne jest zachowanie dawnych fotografii, dokumentów, wspomnień i materiałów filmowych. To właśnie dzięki nim kolejne pokolenia mogą poznawać historię swojego miasta nie tylko z książek, ale również poprzez autentyczne świadectwa przeszłości.
280. rocznica uwieczniona na medalu
Szczególnym momentem wieczoru była prezentacja przez Sergija Fankina pamiątkowego medalu przygotowanego z okazji 280. rocznicy powstania katedry św. Zofii.
Jeden z egzemplarzy medalu został przekazany gospodarzom Gnatyuk Art Center jako pamiątka jubileuszowego wydarzenia.
Spotkanie wzbogaciła również sztuka. W galerii zaprezentowano obraz „Maj” Walerii Sawenec, namalowany w 2020 roku i przedstawiający charakterystyczną sylwetkę katedry św. Zofii.
Dziedzictwo, o które warto dbać
Jubileusz 280-lecia katedry św. Zofii przypomniał, że dziedzictwo kulturowe Żytomierza tworzą nie tylko zabytkowe budynki, ale przede wszystkim pamięć o ludziach, którzy przez wieki byli związani z tym miastem.
Dla społeczności polskiej Żytomierszczyzny katedra św. Zofii pozostaje jednym z ważnych symboli obecności i ciągłości polskiej tradycji. Jej historia jest częścią wspólnego dziedzictwa, które łączy przeszłość z teraźniejszością.
Dbanie o pamięć o takich miejscach ma szczególne znaczenie dziś, gdy historia Żytomierza i Żytomierszczyzny jest na nowo odkrywana i przekazywana młodemu pokoleniu.
280 lat katedry św. Zofii to nie tylko jubileusz zabytkowej świątyni. To 280 lat historii zapisanej w murach, dokumentach, fotografiach i pamięci kolejnych pokoleń mieszkańców Żytomierza. To także część historii Polaków, którzy przez wieki współtworzyli oblicze tego miasta.
Na zakończenie uczestnicy spotkania wykonali wspólne pamiątkowe zdjęcie.
Żytomierskie Stowarzyszenie Kolekcjonerów i Krajoznawców wyraziło serdeczne podziękowania gospodarzom i pracownikom Gnatyuk Art Center za życzliwość, pomoc organizacyjną oraz wsparcie techniczne przy realizacji wydarzeń poświęconych historii i dziedzictwu Żytomierza.
, starszego pracownika naukowego Działu Badań Żytomierskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego.
www.zozpu.org na podstawie materiałów O. O. Tarabukina
